Χρυσοβαλάντη Παπαναστασοπούλου, «Όταν τα δέντρα μιλούν». Η ιστορία του Ιωάθαμ (Κρ. 9,8-15) μέσα στο περιβάλλον της Εγγύς Ανατολής. Από το μύθο στην παραβολή

Εισήγηση της Δρ. Θεολογίας και αρχαιολόγου στο Biblicum 2019-2020 του Τομέα Βιβλικής Γραμματείας και Θρησκειολογίας (20/1/2020)

Εισαγωγή

Στο βιβλίο των Κριτών και πιο συγκεκριμένα στη συνάφεια του κεφαλαίου 9 συναντάμε την παραβολή του Ιωάθαμ, η οποία αποτελεί ένα θαυμάσιο παράδειγμα εισαγωγής στις λίγες παραβολές, οι οποίες υπάρχουν μέσα στο βιβλίο της Παλαιάς Διαθήκης. Σύμφωνα με τη βιβλική αφήγηση το πρόσωπο που αφηγείται την παραβολή, ο Ιωάθαμ είναι ο μοναδικός γιος του Γεδεών που έχει επιβιώσει από τη σφαγή των 70 αδερφών του από το χέρι του ίδιου τους του αδερφού, του Αβιμέλεχ (Κρ. 9,5).

Όπως συμβαίνει και με τις παραβολές που συναντάμε στο βιβλίο Β΄ Βασ. 12,1-4 και 14,1-11 με αποδέκτη αυτή τη φορά το βασιλιά Δαβίδ και πιο συγκεκριμένα την παραβολή της κλεμμένης αμνάδας και της γυναίκας από την Τεκόα, αντιστοίχως και η παραβολή του Ιωάθαμ κάνει αναφορά σε μία γενικότερη διαμάχη, σε έναν φόνο, ο οποίος απειλεί να διασαλεύσει ένα ολόκληρο σύστημα διακυβέρνησης στον Ισραήλ. Εντούτοις, ο Ιωάθαμ στη δική του περίπτωση αφηγείται την παραβολή του, αλλά δεν περιμένει σε καμία περίπτωση να αλλάξει η συμπεριφορά των ανθρώπων, στους οποίους την απευθύνει, που στην περίπτωση αυτή πρόκειται για τους κατοίκους της Συχέμ, ούτε ενδιαφέρεται να ακούσει την αντίδρασή τους. Ο αφηγητής, χωρίς να περιμένει να διαπιστώσει, αν έχουν κατανοήσει  την παραβολή του, μόλις τη διηγείται φεύγει αμέσως προκειμένου να κρυφτεί. Αυτή η εξέλιξη οπωσδήποτε πρέπει να σχετίζεται με το μήνυμα, το οποίο θέλει να δώσει ο βιβλικός συντάκτης μέσα από την ίδια την αφήγηση που σχετίζεται με τον Αβιμέλεχ, τα έργα και τις ημέρες του.

Το κεφάλαιο 9 στο βιβλίο των Κριτών αφηγείται ουσιαστικά την άνοδο και την πτώση του Αβιμέλεχ. Ο Αβιμέλεχ είναι ένας από τους γιους του Γεδεών, ο οποίος σχετίζεται συγγενικά με τους ανθρώπους της Συχέμ μέσω της μητέρας του. Ζητά από τους Συχεμίτες να τον στηρίξουν και να του δώσουν την εξουσία. Το επιχείρημα το οποίο τους προβάλει έχει τη μορφή ενός ερωτήματος: «τι είναι καλύτερο για εσάς; να σας κυβερνούν 70 άνθρωποι ή μόνο ένας;». Οι Συχεμίτες συμφωνούν να ακολουθήσουν τον Αβιμέλεχ και μάλιστα στο στίχο 3β αναφέρουν σαν επιχείρημα της απόφασής τους ότι αυτός είναι ο αδερφός τους. Στη συνέχεια της ιστορίας ο ίδιος ο Αβιμέλεχ μαζί με μία ομάδα τυχοδιωκτών, τους οποίους χρηματοδοτεί, δολοφονεί τους 70 αδερφούς του, γιους του Γεδεών πάνω σε μία πέτρα. Εδώ βέβαια διαφαίνεται μία ειρωνεία στο βιβλικό κείμενο, καθώς οι Συχεμίτες, οι οποίοι ένιωσαν ασφαλείς με την υποστήριξη που έδωσαν στον Αβιμέλεχ, γιατί ήταν ο αδερφός τους, τώρα πρέπει να μάθουν μέσα από αυτήν τη σφαγή πώς πραγματικά συμπεριφέρεται ο Αβιμέλεχ στους ίδιους τους αδελφούς του. Αυτό βέβαια θα αποκαλυφθεί αργότερα σε πλήρη έκταση, όταν ο Αβιμέλεχ θα επιτεθεί και θα σκοτώσει όλους τους Συχεμίτες, όπως ακριβώς σκότωσε και τους εξ αίματος αδελφούς του.

Ο Ιωάθαμ, ο οποίος είναι ο νεότερος αδερφός του Αβιμέλεχ και διαφεύγει της σφαγής κρύβεται και κάποια στιγμή, όταν ακούει ότι οι Συχεμίτες και ο οίκος της Μιλλώ έχρισαν βασιλιά το δολοφόνο αδερφό του στη Βελανιδιά της Συχέμ, κατεβαίνει από το όρος Γεριζίμ και τους απευθύνει έναν μύθο, ο οποίος εξελίσσεται, όπως θα δούμε στη συνέχεια σε ένα είδος παραβολής. Είναι γεγονός πως πολλοί μελετητές κατατάσσουν την ιστορία του Ιωάθαμ στο λογοτεχνικό είδος του μύθου, καθώς πρόκειται για μία αφήγηση, η οποία περιλαμβάνει ομιλούντα φυτά (ή ζώα σε άλλες περιπτώσεις) και για αυτό το λόγο τέτοιου είδους αφηγήσεις χαρακτηρίζονται ως μύθοι. Εντούτοις, η ιστορία εξελικτικά μέσα στη συνάφεια του βιβλικού κειμένου θα αποτελέσει ένα είδος παραβολής – σύγκρισης μέσω της οποίας ο Ιωάθαμ θα στηλιτεύσει τον Αβιμέλεχ και την άνοδό του στην εξουσία, αλλά και εκείνους που τον επέλεξαν.

Η ιστορία που αφηγείται ο Ιωάθαμ έχει εν συντομία ως εξής: τα δέντρα συγκεντρώνονται για να χρίσουν βασιλιά. Αρχικά, γίνεται πρόταση από τα δέντρα σε τρία είδη δέντρων να αναλάβουν την εξουσία: με σειρά προτεραιότητας μέσα στην αφήγηση στην ελιά, τη συκιά και το αμπέλι. Και τα τρία δέντρα αρνούνται να αναλάβουν αυτό το αξίωμα, θέτοντας ως επιχείρημα της άρνησής τους ότι η λειτουργία τους μέσω των προϊόντων που παράγουν είναι πιο χρήσιμη και πιο σπουδαία για τους ανθρώπους, αλλά και τους θεούς. Στο τέλος γίνεται η πρόταση στην αγκαθιά, η οποία λέει στα δέντρα ότι, αν πραγματικά τη χρίσουν βασιλιά, θα βρουν καταφύγιο στην σκιά της. Σε αντίθετη περίπτωση όμως, θα βγει φωτιά από τα αγκάθια της και θα κατακάψει τους κέδρους του Λιβάνου[1].

Όταν ο Ιωάθαμ ολοκληρώνει την ομιλία του φοβούμενος προφανώς τον αδερφό του, Αβιμέλεχ φεύγει και δεν παραμένει για να δει ποια θα είναι η αντίδραση των Συχεμιτών. Η ενέργεια αυτή του Ιωάθαμ προφανώς υποδεικνύει ότι ο βιβλικός ήρωας δεν είχε ως σκοπό να πει την παραβολή του για να οδηγήσει στην αλλαγή της συμπεριφοράς του ακροατηρίου του και οπωσδήποτε αυτό δημιουργεί ένα ερώτημα σχετικά με τη λειτουργία της παραβολής μέσα στη συγκεκριμένη βιβλική αφήγηση. Μήπως τελικά αυτή η παραβολή είναι μία μεταγενέστερη προσθήκη στη συνάφεια του κεφαλαίου 9;

Αρκετοί ερευνητές που ασχολήθηκαν με το θέμα προσπάθησαν να δώσουν μία απάντηση σε αυτό το ερώτημα, επιχειρώντας να ερευνήσουν σε ποιο λογοτεχνικό είδος ανήκει αυτή η ιστορία[2] και πώς λειτουργεί σε σχέση με το θεσμό της βασιλείας.

Τα λογοτεχνικά παράλληλα από την Εγγύς Ανατολή

Η πλειοψηφία αυτών των ερευνητών που μελέτησε το ζήτημα του λογοτεχνικού είδους, προτιμάει να δει την ιστορία ως έναν μύθο, επειδή ακριβώς το κέντρο της αφήγησης είναι προσωποποιημένα φυτά και όχι άνθρωποι[3]. Μάλιστα δεν είναι λίγοι εκείνοι που θεωρούν ότι αυτός ο μύθος υπήρχε αρχικά ως ανεξάρτητη αφήγηση πριν την ένταξή της στη συνέχεια μέσα στο βιβλικό πλαίσιο του κεφαλαίου 9 των Κριτών.

Δεν θα πρέπει να αγνοήσουμε πως υπάρχουν αρκετές ιστορίες, οι οποίες συμπεριλαμβάνουν ομιλούντα ζώα και φυτά -μεταξύ αυτών ακόμα και αγκάθια– στον ευρύτερο χώρο της λογοτεχνίας της αρχαίας Εγγύς Ανατολής. Όμως, σε αντίθεση με την ιστορία του Ιωάθαμ, τα περισσότερα από αυτά τα παράλληλα δεν αποτελούν μέρος μιας ευρύτερης αφήγησης, όπως συμβαίνει με την περίπτωση της παραβολής του Ιωάθαμ. Είναι πολύ πιθανόν, ο βιβλικός συγγραφέας να είχε ενσωματώσει έναν δημοφιλή λαϊκό μύθο μέσα στη σχετική με την άνοδο του Αβιμέλεχ στην εξουσία αφήγηση. Εξάλλου, η άποψη αυτή ενισχύεται και από τις τελευταίες μελέτες, οι οποίες τείνουν να θεωρήσουν πως οι ιστορίες των Γεδεών και Αβιμέλεχ ήταν αρχικά ανεξάρτητες και πως στη συνέχεια συνδέθηκαν από κάποιον συντάκτη που ακολούθησε χρονικά το Δευτερονομιστή. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο και η παραβολή του Ιωάθαμ θεωρείται από πολλούς μελετητές πως είναι η προσθήκη ενός  αρχαιότερου μύθου στη μεταγενέστερη ιστορία του Αβιμέλεχ[4].

Το είδος του μύθου με ομιλούντα ζώα, φυτά ή αντικείμενα είναι ένα λογοτεχνικό είδος που άνθισε ιδιαίτερα στο χώρο της αρχαίας Εγγύς Ανατολής. Πολλοί ίσως γνωρίζουν ένα μικρό τέτοιο παράδειγμα από την ασσυριακή εκδοχή των λόγων του Αχικάρ, μια σοφιολογική ιστορία που χρονολογείται μάλλον κατά τον 7o αιώνα π.Χ. Εκεί αναφέρεται συγκεκριμένα ένας σύντομος διάλογος ανάμεσα σε μια αγκαθιά και μία ροδιά, με την πρώτη να ρωτά τη δεύτερη «Σε τι χρειάζονται τόσα πολλά αγκάθια για να προστατευτεί ένα τόσο μικρό φρούτο;» και τη δεύτερη να ανταπαντά «και γιατί τόσα πολλά αγκάθια για να προστατεύει κανένα φρούτο;»[5].

Ο μικρός αυτός μύθος δεν αποτελεί φυσικά το μοναδικό παράδειγμα μυθικής αφήγησης ή στιχομυθίας ομιλούντων φυτών στο χώρο της αρχαίας Εγγύς Ανατολής. Η επιστήμη της Αρχαιολογίας έφερε στο φως αρκετό υλικό, το οποίο βέβαια δεν σχετίζεται μόνο με κείμενα γραπτής λογοτεχνίας, αλλά και με την εικονογραφία που μπορεί να παραπέμπει στην αποτύπωση τέτοιων ιστοριών.

Ενδεικτικά μπορούμε να αναφέρουμε πως σε απορριμματικούς χώρους στην πόλη Deir el-Medina στην Αίγυπτο κοντά στις Θήβες βρέθηκαν αρκετά όστρακα πάνω στα οποία οι καλλιτέχνες, οι οποίοι εργάζονταν στους ναούς στην περιοχή του Καρνάκ, του Λούξορ και του Deir el-Bahri δημιούργησαν μία πληθώρα από σχέδια και εικόνες. Ενδιαφέρον παρουσιάζουν εκείνες οι απεικονίσεις που αποτυπώνουν ιστορίες ζώων, όπως π.χ. ο σκύλος που πηγαίνει στο ναό ή ένας άλλος σκύλος που παίζει τον αυλό και καλεί τις κατσίκες να χορέψουν, αλλά και εκείνη με τη γάτα, η οποία σε ρόλο χηνοβοσκού ταΐζει τα πουλιά (εικ. 1). Αυτές οι απεικονίσεις που χρονολογούνται στην 4η χιλιετία π.Χ. ίσως αντανακλούν λαϊκές ιστορίες ομιλούντων ζώων ή και φυτών (ίσως σε εκείνες τις περιπτώσεις που απεικονίζονται και φυτά), οι οποίες ήταν προφορικές ήδη από την 5η χιλιετία π.Χ., αν και τίποτα δεν είναι απολύτως βέβαιο. Από την άλλη πλευρά, ίσως αυτές οι απεικονίσεις να είχαν θρησκευτική προέλευση και περιεχόμενο και αυτά τα ζώα να απεικόνιζαν τις αντίστοιχες θεότητες με τις οποίες συνδέονταν λατρευτικά.  Στην περίπτωση αυτή η απουσία συνοδευτικών κειμένων αφήνει πολύ χώρο για την ερμηνεία και τη φαντασία του μελετητή.

Στην προσπάθειά μας να εντοπίσουμε κάποια παράλληλα του μύθου του Ιωάθαμ στο χώρο της Εγγύς Ανατολής θα αναφερθούμε σύντομα σε μερικές περιπτώσεις τέτοιων κειμένων, που σχετίζονται ακριβώς με αφηγήσεις φυτών, τα οποία μιλούν με ανθρώπινη φωνή[6]. Θα πρέπει φυσικά να είμαστε αρκετά προσεκτικοί, αν θέλουμε να δώσουμε κάποιες απαντήσεις σχετικά με την προέλευση και την απαρχή αυτού του συγκεκριμένου λογοτεχνικού είδους που βρίσκουμε στο βιβλίο των Κριτών.

Από την περιοχή της Αιγύπτου η γραπτή παράδοση των αιγυπτιακών μύθων ή παραβολών σχετίζεται με ιστορίες, οι οποίες προέρχονται από το Μέσο βασίλειο πάνω σε δημοτικούς παπύρους και αφορούν θεματολογικά μεταξύ άλλων και στη φιλονικία ανάμεσα σε δύο φυτά. Σε αυτού του είδους τη λογοτεχνία βρίσκουμε πολύ σπάνιες περιπτώσεις φυτών, τα οποία να έχουν μία φιλονικία μεταξύ τους. Εντούτοις, συγκεκριμένο λογοτεχνικό είδος υπήρχε σαν ένα ξεχωριστό είδος στην Αίγυπτο και αυτό μαρτυρείται και από το ίδιο το αρχαιολογικό υλικό: συγκεκριμένα μία επιγραφή στο χείλος ενός κουτιού φύλαξης παπύρων αναφέρει ότι ο φαραώ Αμένοφης Γ΄ και η σύζυγός του, η Τίυ ήταν οι κάτοχοι ενός τέτοιου βιβλίου με τον τίτλο «Το βιβλίο της Συκομουριάς και του δέντρου–Μορίνγκα» (εικ. 2)[7].

Το βιβλίο αυτό δυστυχώς δεν έχει βρεθεί. Απλώς γνωρίζουμε τον τίτλο του, ενώ το ίδιο θέμα φαίνεται ότι υπάρχει επίσης στην αιγυπτιακή σοφιολογική γραμματεία στα λεγόμενα ερωτικά άσματα του παπύρου του Τουρίνου (Turin Love Songs). Αν και από άποψη θεματολογίας και περιεχομένου τα συγκεκριμένα άσματα βρίσκονται εγγύτερα στο Άσμα Ασμάτων, το σημείο που αφορά στη δική μας συνάφεια έγκειται στο γεγονός πως ο ποιητής ή η ποιήτρια χρησιμοποιεί τα δέντρα σαν ομιλητές και όχι τους εραστές. Σε κάθε ένα από αυτά τα τρία άσματα ένα διαφορετικό δέντρο του κήπου είναι o ομιλητής, μολονότι ο βασικός ομιλητής είναι μία συκομουριά (είτε σε μικρή είτε σε μεγάλη εκδοχή) που έρχεται σε διένεξη με το δέντρο-Μορίνγκα.

Είναι φανερό από το κείμενο πως τα δέντρα εκθειάζουν τις χάρες τους: συνεχώς βρίσκονται στην υπηρεσία της κόρης του κηπουρού και του εραστή της, παρέχουν τα φρούτα τους και προσφέρουν τη σκιά τους. Ο Αιγύπτιος ποιητής φαίνεται πως χρησιμοποιεί το μοτίβο ενός ήδη υπάρχοντος μύθου και το ενσωματώνει σε ένα νέο περιεχόμενο. Τα σημαντικά στοιχεία που μας ενδιαφέρουν σε σχέση με την παραβολή του Ιωάθαμ και τα οποία παρουσιάζουν έναν κοινό τόπο είναι α) η μικρή διαφωνία που υφίσταται ανάμεσα στα δέντρα και β) η αναφορά στη χρησιμότητα των προϊόντων τους για τους ανθρώπους.

Στο ανάλογο υλικό από την περιοχή της Μεσοποταμίας και συγκεκριμένα εκείνης των Σουμερίων παρατηρούμε παρόμοιες μυθικές αφηγήσεις που σχετίζονται με διαφωνίες μεταξύ δέντρων ή φυτών. Αυτές, πιο συγκεκριμένα εντάσσονται μέσα σε ένα ειδικό λογοτεχνικό είδος, το οποίο στις σουμεριακές πηγές αναφέρεται ως Adamin, όρος που μπορεί να αποδοθεί ως «λόγος μεταξύ δύο ανθρώπων αντίθετων ο ένας στον άλλον». Το λογοτεχνικό αυτό είδος αφορά σε διάφορες περιπτώσεις φιλονικιών θεών, μυθικών χαρακτήρων, θνητών, αντικειμένων, εποχών και φυσικά ζώων και φυτών. Έχουν αναγνωριστεί τουλάχιστον επτά κατηγορίες σε αυτό το λογοτεχνικό είδος. Παραδείγματα αυτού του είδους προέρχονται από τις αρχές της 2ης χιλιετίας π.Χ., αλλά μάλλον αποτελούν αντίγραφα παλαιότερων αρχικών κειμένων που χρονολογούνται κάποιους αιώνες νωρίτερα. Τα τελευταία παραδείγματα σώζονται στη Βιβλιοθήκη του Ασουρμπανιμπάλ (Νινευή, 7ος αι. π.Χ.).

Όσον αφορά στην κατηγορία της δικής μας συνάφειας μία είναι η ιστορία που εμφανίζονται δέντρα να μιλούν μεταξύ τους μέσα στο μύθο. Πρόκειται για την ιστορία υπό τον τίτλο «Η Φιλονικία ανάμεσα στο Δέντρο και την Καλαμιά». Το κείμενο δυστυχώς παραμένει μέχρι σήμερα αδημοσίευτο, αλλά το περιεχόμενο της ιστορίας έχει ως εξής: Πρόκειται για μία διαμάχη για το ποιο από τα δύο δέντρα έχει την προτεραιότητα εισόδου στο παλάτι του βασιλιά, Σουλγκί προκειμένου να μεταφέρουν τα προϊόντα τους ως δώρα στο βασιλιά. Η διαμάχη ολοκληρώνεται με νικητή το Δέντρο, το οποίο ονομάζεται Halub.

Στην Ασσυροβαβυλωνιακή λογοτεχνία η εξέλιξη του λογοτεχνικού είδους που λέγεται μύθος ακολούθησε λίγο ως πολύ τα ίδια μονοπάτια με τη σουμεριακή λογοτεχνία. Ο ακκαδικός μύθος εμπεριέχει και αυτός το μοτίβο της φιλονικίας ως κεντρική μορφή του. Ένα τέτοιο παράδειγμα αποτελεί «Η Ταμαρίς (αλμυρίκι) και η Χουρμαδιά», ένας μύθος που σώθηκε σε δύο ελαφρώς διαφορετικές εκδοχές[8]. Βασικά, ο μύθος ακολουθεί το μοτίβο των σουμεριακών μύθων, ξεκινώντας από τη μυθολογική εισαγωγή, που οδηγεί στη φύτευση των δύο δέντρων στην αυλή του πρώτου βασιλιά. Ο χρόνος αναφοράς της ιστορίας είναι η στιγμή που οι θεοί δίνουν τη βασιλεία στους ανθρώπους, η οποία συνέβη δύο φορές σύμφωνα με τη σουμεριακή μυθολογία: στην αρχή της πολιτισμένης ζωής και πάλι μετά την πλημμύρα. Τα δύο δέντρα συζητούν την ανωτερότητα τους, τονίζοντας τη χρησιμότητά τους για τον άνθρωπο, το βασιλιά, τη βασίλισσα και το θεό. Από τη διαμάχη αυτή νικήτρια φαίνεται πως ανακηρύσσεται η Χουρμαδιά.

Η λειτουργία του μύθου στην αρχαία Εγγύς Ανατολή είχε σαφώς ως σκοπό να διδάξει, όχι όμως να ηθικολογήσει. Εξάλλου αυτό είναι και το υπόβαθρο κάθε μύθου, δηλαδή η διδασκαλία και δεν είναι τυχαίο το γεγονός πως στα σχολεία της αρχαίας Αιγύπτου και των Σουμερίων οι μαθητές – γραφείς, όταν έφταναν σε υψηλό επίπεδο εξασκούνταν και στη γραφή λογοτεχνικών ειδών, μεταξύ αυτών και των μύθων.

Θα ήταν παράλειψη να μην αναφερθούμε και σε μία μοναδική περίπτωση εύρεσης σαφέστατου παράλληλου του μύθου του Ιωάθαμ σε έναν μύθο του Αισώπου υπό τον τίτλο «Τα Δέντρα και η Ελιά». Η ομοιότητα μεταξύ των δύο κειμένων είναι εκπληκτική -ίσως και λίγο ύποπτη- με μόνη ουσιαστική διαφορά την απουσία του τρίτου δέντρου, της αμπέλου από την ομάδα των τριών δέντρων που καλούνται να λάβουν το βασιλικό αξίωμα. Ο συγκεκριμένος μύθος του Αισώπου σώζεται σε ένα βυζαντινό χειρόγραφο των μέσων του 14ου αι. (Perry #262)[9]. Πρωϊμότερες συλλογές των μύθων του Αισώπου με αρχαιότερη εκείνη του τέλους του 1ου αι. μ.Χ. δεν περιέχουν το συγκεκριμένο μύθο.

Η ύπαρξη του μύθου στο βιβλίο των Ο΄, αλλά και η αναφορά του και από τον Ιώσηπο στην Ιουδαϊκή Αρχαιολογία του[10] μαζί με τη χρονική διαφορά μίας χιλιετίας από το Βυζαντινό χειρόγραφο υποδεικνύουν πως ο μύθος του Ιωάθαμ αποτελεί την αρχική πηγή[11]. Παρόλα αυτά, έχουν εκφραστεί και άλλες απόψεις γι’ αυτό το θέμα. Μία εξ αυτών υποστηρίζει την ύπαρξη κοινής προφορικής παράδοσης στην οποία βασίστηκαν τα δύο κείμενα και η οποία σε αυτά έλαβε την παγιωμένη μορφή της[12]. Μία ακόμη άποψη, η οποία κερδίζει έδαφος τα τελευταία χρόνια με κορυφαίο εκπρόσωπό της, τον Thomas Romer, υποστηρίζει πως στο βιβλίο των Κριτών στο κεφάλαιο 9 έγινε προσθήκη ενός μύθου του Αισώπου[13]. Η άποψη αυτή έχει ως προϋπόθεσή της την αποδοχή της εξάρτησης αρκετών εβραϊκών κειμένων από ελληνικά πρότυπα κυρίως κατά τους ελληνιστικούς χρόνους, αλλά και νωρίτερα. Η συζήτηση συνεχίζεται με όλα τα ενδεχόμενα να είναι ανοιχτά.

Η μετατροπή του μύθου του Ιωάθαμ σε παραβολή

Μέσα σε αυτό το λογοτεχνικό πλαίσιο στο γεωγραφικό χώρο της αρχαίας Εγγύς Ανατολής, επιστρέφοντας στην παραβολή του Ιωάθαμ γεννώνται κάποια ερωτήματα: Αποτελεί πραγματικά έναν αρχικά ανεξάρτητο μύθο η συγκεκριμένη ιστορία; Πώς ένας τέτοιος μύθος καταλήγει να λαμβάνει το χαρακτήρα μίας παραβολής και μέσω ποιου τεχνικού ευρήματος; Και ποια είναι η πραγματική λειτουργία της μέσα στη συγκεκριμένη συνάφεια του βιβλικού κειμένου;

Καταρχάς, οι ισχυρισμοί ότι η ιστορία του Ιωάθαμ ήταν αρχικά ένας ανεξάρτητος μύθος ίσως ενισχύεται ακόμα περισσότερο από το γεγονός ότι ο Ιωάθαμ αφηγείται αυτόν τον μύθο χωρίς να δημιουργεί μία σαφέστατη αλληγορία μέσα στην ίδια την παραβολή του. Μάλιστα φαίνεται πως υπάρχουν μεγάλες διαφορές ανάμεσα στο μύθο του Ιωάθαμ και την διαμάχη που υπάρχει στην αφήγηση τη σχετική με τον Αβιμέλεχ που περιβάλλει το μύθο. Βασικότερη διαφορά είναι πως τα ίδια τα δέντρα ψάχνουν βασιλιά και προτείνουν, ενώ στην πραγματικότητα είναι ο Αβιμέλεχ που αυτοπροτείνεται για βασιλιάς στους Συχεμίτες.

Προς επίρρωση αυτής της άποψης κάποιοι ερευνητές ερμηνεύουν το μύθο σε σχέση με το Γεδεών, τους γιους και τον εγγονό του, οι οποίοι αρνούνται τη βασιλεία σε προγενέστερη συνάφεια (Κρ. 8,23) συνδέοντας με αυτά τα πρόσωπα τα τρία πρώτα δέντρα της παραβολής και την άρνησή τους να πάρουν τη βασιλεία[14]. Συνεπώς, υποστηρίζεται πως η αρχική ιστορία δε συνδεόταν καθόλου με το κεφάλαιο 9 και την ανάρρηση του Αβιμέλεχ στην εξουσία, αλλά συνδεόταν με τον αφηγηματικό κύκλο του Γεδεών.

Η αρχική λογοτεχνική ανεξαρτησία του μύθου, αλλά σε σχέση αυτή τη φορά με την ιστορία της ανόδου του Αβιμέλεχ στηρίχτηκε από άλλους ερευνητές πάνω σε μία διαφορετική ερμηνευτική βάση[15]. Πιο συγκεκριμένα, η ανάγνωση του κεφαλαίου 9 του βιβλίου των Κριτών θα πρέπει να γίνει λαμβάνοντας υπόψη τις εξής δύο προϋποθέσεις: α) την αρχική ανεξαρτησία του λαϊκού μύθου επί τη βάση των αντίστοιχων παραδειγμάτων της Εγγύς Ανατολής και β) τη μεταγενέστερη προσθήκη του στίχου 15 από τον συντάκτη.

Στην περίπτωση που ο στίχος 15β, όπου διαβάζουμε: «αν δεν έρθετε, φωτιά θα βγει από τ’ αγκάθια μου και θα κατακάψει τους κέδρους του Λιβάνου» αποτελεί μία ξεχωριστή προσθήκη, η οποία με λίγα λόγια σημαίνει ότι μία μικρή φλόγα μπορεί να ανάψει μία τεράστια φωτιά, τότε επιτρέπεται στον συντάκτη να συνεχίσει την αφήγησή του βασιζόμενος στα ίδια τα στοιχεία του μύθου. Επιπλέον, του επιτρέπει να κάνει μία εισαγωγή στο μοτίβο της κατάρας μέσα σε ένα ευρύτερο αφηγηματικό πλαίσιο.

Και ενώ δεν μπορούμε να γνωρίζουμε με βεβαιότητα, αν ο στίχος 15β είναι ξεχωριστή προσθήκη, εκείνο το στοιχείο που καθίσταται πιο βέβαιο είναι πως η παραβολή του Ιωάθαμ εστιάζει την προσοχή μας στο κεντρικό θέμα της κατάρας[16]. Οι κατάρες είναι πολύ καλά γνωστές και αναγνωρίζονται ως λογοτεχνικό είδος στους πολιτισμούς της αρχαίας Εγγύς Ανατολής με αρκετά παραδείγματα. Η κατάρα αποτελεί ένα βασικό στοιχείο της ιστορίας του Ιωάθαμ με τη βοήθεια της οποίας θα δημιουργηθεί μία ευθεία σύγκριση με την κατάσταση των Συχεμιτών. Με αυτό τον τρόπο ο βιβλικός συντάκτης παραβάλλει την κατάρα της αγκαθιάς προς τα δέντρα στο στίχο 15β με την κατάρα των κατοίκων της Συχέμ, του οίκου της Μιλλώ και του Αβιμέλεχ στο στίχο 20. Δηλαδή ουσιαστικά η κατάρα αποτελεί τον συνδετικό εκείνο κρίκο ανάμεσα στην παραβολή και τη βιβλική αφήγηση γύρω από το πρόσωπό του Αβιμέλεχ. Με άλλα λόγια, θα μπορούσαμε να πούμε πως η κατάρα του στίχου 15β είναι το κομβικό εκείνο στοιχείο, το οποίο μετατρέπει τον λαϊκό μύθο του Ιωάθαμ σε παραβολή.

Όλο το πλαίσιο της αφήγησης του Ιωάθαμ τονίζει τη σημασία της κατάρας μέσα στην ομιλία του. Καταρχάς, ο Ιωάθαμ κατεβαίνει από το όρος Γεριζίμ και από κει απευθύνει την ιστορία του. Γνωρίζουμε από την Παλαιά Διαθήκη ότι τα βουνά Γεριζίμ και Εβάλ είναι τα μέρη, τα οποία συνδέονται με το Μωυσή και τον Ιησού του Ναυή και από κει οι δύο βιβλικοί ηγέτες απευθύνουν ευλογίες και κατάρες στους Ισραηλίτες[17]. Ουσιαστικά, με την τοποθέτηση της ομιλίας στο όρος Γεριζίμ συνδέεται η παραβολή με αυτές τις βιβλικές παραδόσεις της κατάρας και της ευλογίας.

Πραγματικά ο Ιωάθαμ προσφέρει στους ακροατές του ευλογία στο στίχο 19 και κατάρα στο στίχο 20. Παρόλα αυτά εδώ υπάρχει μία διαφοροποίηση από τις υπόλοιπες παραβολές μέσα στο βιβλικό κείμενο: ο Ιωάθαμ δεν παρουσιάζει την κατάρα του σαν μία προειδοποίηση εναντίον των ακροατών του κι ούτε προσπαθεί να τους κινητοποιήσει για να αποφευχθεί η άσχημη μελλοντική κατάσταση, καθώς γνωρίζει πολύ καλά ότι η καταστροφή έχει ήδη επιτευχθεί με τη συμμαχία του Αβιμέλεχ και των Συχεμιτών. Έτσι λοιπόν η ομιλία του Ιωαθάμ έχει ως μοναδικό στόχο να καταδικάσει τις ενέργειες που έχουν ήδη γίνει.

Πρέπει να δούμε τώρα σε ποιους πραγματικά απευθύνεται η κατάρα του Ιωάθαμ. Σύμφωνα με το στίχο 7β η κατάρα του Ιωάθαμ απευθύνεται στους κατοίκους της Συχέμ, όμως είναι φανερό ότι συμπεριλαμβάνει και άλλα άτομα και τη σχέση που αναπτύσσεται μεταξύ αυτών των ατόμων μέσα στην ιστορία του κεφαλαίου 9. Ουσιαστικά η κατάρα συμπεριλαμβάνει τους Συχεμίτες, τον οίκο της Μιλλώ και φυσικά τον Αβιμέλεχ. Αυτό γίνεται φανερό στον στίχο 19, όταν ο Ιωάθαμ καλεί κάθε μέρος αυτής της ανίερης συμμαχίας να είναι χαρούμενο με το άλλο, αν έχουν πράξει σωστά και με δικαιοσύνη. Αυτό σημαίνει ότι θα πρέπει να ζήσουν με τις συνέπειες των πράξεών τους. Ενισχύοντας την παραπάνω θέση, στον στίχο 22 καταριέται αυτή τη συμμαχία καλώντας να πέσει φωτιά από το κάθε μέρος και να εξολοθρεύσει το άλλο.  Από το στίχο 26 μέχρι το στίχο 55 φαίνεται πως η κατάρα του Ιωάθαμ επαληθεύεται, ενώ το αποκορύφωμα της ιστορίας βρίσκεται στο στίχο 57, όπου ο Αβιμέλεχ και οι Συχεμίτες έχουν μία κοινή τραγική μοίρα.

Η σύνδεση της παραβολής του Ιωάθαμ με το μοτίβο της κατάρας ως το κεντρικό σημείο της αφήγησης εναντίον όλων των προσώπων που εμπλέκονται στη συμμαχία με τον Αβιμέλεχ αφήνει λίγα περιθώρια ώστε να χαρακτηριστεί η παραβολή ως ένα αντιμοναρχικό κείμενο, δηλ. ένα κείμενο, το οποίο αντιτίθεται στο θεσμό της βασιλείας. Η δήλωση του Martin Buber πως η παραβολή του Ιωάθαμ «υπήρξε το πιο ισχυρό αντιμοναρχικό ποίημα της παγκόσμιας λογοτεχνίας»[18], δεν υποστηρίχθηκε από την πλειοψηφία των βιβλικών μελετητών, η οποία δε θεωρεί ότι πρόκειται για μία παραβολή που στηλιτεύει την μοναρχία[19].

Αντιθέτως, έχει ερμηνευτεί ως ένα κείμενο, το οποίο λειτουργεί εναντίον εκείνων, οι οποίοι απαρνούνται για ανεπαρκείς λόγους να επωμιστούν τις ευθύνες τους, εν προκειμένω τη βασιλεία, γεγονός που αντιπροσωπεύεται στην παραβολή από την άρνηση της ελιάς, της συκιάς και του αμπελιού. Τέλος, σε αυτήν την παραβολή είναι δυνατό να δει κάποιος μία καταδίκη των επιλογών που έχουν κάνει οι άνθρωποι, στους οποίους απευθύνεται, εννοώντας την ατυχέστατη εκλογή του Αβιμέλεχ στο ρόλο του βασιλιά.

Επίλογος

Κλείνοντας μπορούμε να συνοψίσουμε τα εξής:

  1. Η παραβολή θα πρέπει αρχικά να ήταν ένας ανεξάρτητος λαϊκός μύθος, ο οποίος ακολουθούσε τις φόρμες του συγκεκριμένου λογοτεχνικού είδους, γνωστού από αρκετά παραδείγματα στο χώρο της αρχαίας Εγγύς Ανατολής.
  2. Ο μύθος του Ιωάθαμ μετατρέπεται λειτουργικά σε παραβολή μέσω της χρήσης του μοτίβου της κατάρας, επιτρέποντας να συνδεθεί με την κακή επιλογή στο πρόσωπο του Αβιμέλεχ ως βασιλιά μέσω του περιεχομένου και των εικόνων του.
  3. Προφανώς το βασικό νόημα της παραβολής του Ιωάθαμ μπορεί να συμπυκνωθεί στη φράση που μου διατύπωσε σε συζήτηση που είχαμε με τον καθηγητή Bezalel Porten πως: «Όταν οι καλοί δεν κάνουν το καθήκον τους, τότε οι κακοί βρίσκουν το δρόμο τους».

[1] Το σημείο αυτό θυμίζει πολύ έναν μικρό μύθο που χρησιμοποιεί ο βασιλιάς του Ισραήλ Ιωάς, ο οποίος τον απευθύνει στο βασιλιά του Ιούδα, Αμασία: «Αλλά ο Ιωάς απάντησε στον Αμασία: Το αγκάθι του Λιβάνου παράγγειλε στον κέδρο του Λιβάνου: “δώσε τη θυγατέρα σου γυναίκα στο γιο μου”. Αλλά ένα άγριο ζώο του Λιβάνου πέρασε και καταπάτησε το αγκάθι» (Δ΄ Βασ. 14,9).

[2] Βλ. De Waard, J., “Jotham’s Fable: An Exercise in Clearing Away the Unclear” στο Aland, K. and Meurer, S. (eds.), Wissenschaft und Kirche: Festschrift für Eduard Lohse, Luther-Verlag, Bielefeld 1989, σσ. 362–3, όπου ο συγγραφέας κάνει μία παρουσίαση του έργου των ερευνητών που ασχολήθηκαν με το ζήτημα αυτό.

[3] Ενδεικτικά βλ. Williams, R. J., “The Fable in the Ancient Near East,” στο Hobbs, E. C. (ed.), A Stubborn Faith: Papers on the Old Testament and Related Subject Presented to Honor W. A. Irwin, Southern Methodist University Press, Dallas 1956, σ. 5.

[4] Cathcart, K. J., “The Trees, the Beasts and the Birds: Fables, Parables and Allegories in the Old Testament,” στο Day, J., Gordon, R. P. and Williamson, H.G.M. (eds.), Wisdom in Ancient Israel. Essays in honour of J. A. Emerton, Cambridge University Press, Cambridge 1995, σσ. 212-221.

[5] Matthews, V. H. and Benjamin, D. C., Old Testament Parallels: Laws and Stories from the Ancient Near East, Paulist, New York 1997, σ. 287.

[6] Για το ζήτημα περισσότερες λεπτομέρειες και βιβλιογραφία, βλ. Van Wyk, W. C., “The Fable of Jotham in Its Ancient Near Eastern Context”, στο Van Wyk, W. C. (ed.), Studies in Wisdom Literature. Ou-Testamentiese Werkgemeenskap in Suider-Afrika, 15 and 16, N. H. W. Press, South Africa 1981, σσ. 89–95.

[7] Το ίδιο το κουτί δεν έχει διασωθεί. Σώζεται μόνο η πινακίδα με την επιγραφή που όριζε το περιεχόμενό του.

[8] Lambert, W. G., Babylonian Wisdom Literature, Eisenbrauns, Winona Lake, Indiana 1996.

[9] Perry, B. E., Aesopica Vol. 1, Baltimore 1952, σσ. 422-423.

[10] Ιουδαϊκή Αρχαιολογία V. 236-239.

[11] Πιο πρόφατα ο Margulies σε άρθρο του υποστηρίζει την προαιχμαλωσιακή προέλευση του βιβλικού μύθου, βλ. Margulies, Z., “Aesop and Jotham’s Parable of the Trees (Judges 9,8-15), VT 69 (2019), σσ. 81-94.

[12] Knierim, R. P. “Old Testament Form Criticism Reconsidered,” Interpretation 27 (October 1973), σσ. 435-48. Επίσης και ο Römer, T. δεν αποκλείει αυτή την περίπτωση, βλ. “The Hebrew Bible and Greek Philosophy and Mythology – Some Case Studies,” Semitica 57 (2015), σ. 202.

[13] Römer, T. ό.π., σσ. 201-203.

[14] Begg, C., “Abimelech, King of Shechem according to Josephus,” Ephemerides Theologicae Lovanienses 72 (1996), σσ. 146–64.

[15] Lindars, B., “Jotham’s Fable–A New Form-Critical Analysis,” JTS 24 (1973), σσ. 364–66.

[16] Schipper, J., Parables and Conflict in the Hevbrew Bible, Cambridge University Press, Cambridge 2009, σσ. 30-31.

[17] Δευτ. 11,26-29.

[18] Buber, M. Kingship of God, Humanities, London 1967, σ. 75.

[19] Maly, Ε. Η., “The Jotham Fable–Anti-Monarchical?”, CBQ 22 (1960), σ. 303. Halpern, B. “The Rise of Abimelek Ben-Jerubbaal,” HAR 2 (1978), σσ. 79–100. Lindars, Β.,“Jotham’s Fable–A New Form-Critical Analysis,” JTS 24 (1973), σσ. 364–66.

ΕΙΚΟΝΕΣ

  EIKONA 1                                                                             ΕΙΚΟΝΑ 2

Share this post
          
 
   
Δημοσιεύθηκε στην ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΑ ΑΡΘΡΑ και χαρακτηρίσθηκε . Αποθηκεύστε τον μόνιμο σύνδεσμο.